Lösemi Nedir?

Kemik iliğinde başlayan, kanın sessiz istilacısı: Akut ve kronik yüzleriyle lösemi

Lösemi, halk arasında “kan kanseri” olarak bilinen, kemik iliğinde başlayan ve kan hücrelerinin anormal çoğalmasıyla karakterize bir kanser türüdür. Normalde vücudun bağışıklık sistemini oluşturan akyuvarlar (lökositler), lösemi durumunda kontrolsüz biçimde üretildiği için sağlıklı kan hücrelerini baskılar.

Bu bozulma; bağışıklık sistemini zayıflatır, organları etkiler ve hayati fonksiyonları aksatabilir. Lösemi tüm yaş gruplarında görülebilir, ancak akut tipleri çocuklarda, kronik formları ise erişkinlerde daha sık izlenir.

Lösemi Türleri Nelerdir?

Lösemi tek bir hastalık değildir; klinik seyir ve hücre tipine göre farklı formları vardır.

Lösemi, iki ana eksende sınıflandırılır:

1. Seyir Tipine Göre:

• Akut Lösemi: Hızla ilerler. Belirtiler ani başlar. Acil tedavi gerekir.
• Kronik Lösemi: Yavaş ilerler. Belirtiler aylarca fark edilmeyebilir.

2. Etkilenen Hücre Tipine Göre:

• Lenfoblastik (Lenfoid) Lösemi: Lenfositleri etkiler.
• Miyeloid (Miyeloblastik) Lösemi: Granülosit, monosit gibi miyeloid hücreleri etkiler.

Löseminin Belirtileri Nelerdir?

Bazen grip gibi başlar, ama çok daha sinsi ilerler.

Lösemi, kemik iliğinde sağlıklı kan hücrelerinin baskılanmasıyla çok sistemli belirtiler oluşturur. Erken evrede tanı konulması, yaşam şansını ciddi şekilde artırır.

Yaygın Belirtiler:

• Halsizlik ve yorgunluk (anemi nedeniyle)
• Ateş ve enfeksiyonlara yatkınlık (beyaz kan hücrelerinde bozulma)
• Sık burun kanamaları, ciltte morluklar (trombosit düşüklüğü)
• Lenf bezlerinde şişlik (özellikle boyun, koltuk altı, kasık)
• Kemik ve eklem ağrıları
• İştahsızlık, kilo kaybı
• Gece terlemeleri

Çocuklarda Özel Bulgular:

• Sık tekrarlayan enfeksiyonlar
• Karın şişliği (dalak-karaciğer büyümesi)
• Soluk cilt, iştahsızlık
• Oyunlara ilgisizlik, hızlı yorulma

4. Lösemi Nasıl Teşhis Edilir?

Tanı bir tesadüf değil, multidisipliner bir süreçtir.

Lösemi, çoğu zaman rutin kan testlerinde tespit edilen anormal değerlerle fark edilir. Takiben hematoloji uzmanları tarafından yapılan detaylı tetkiklerle tanı kesinleştirilir.

İlk Değerlendirme:

• Tam Kan Sayımı (Hemogram):
  • Lökosit (beyaz kan hücreleri), eritrosit (alyuvar) ve trombosit (platelet) düzeyleri değerlendirilir
  • Anormal düzeyde yüksek ya da düşük lökosit değerleri uyarıcı olabilir
  • Anemi (düşük hemoglobin) ve trombositopeni (düşük platelet) eşlik edebilir
• Periferik Yayma (Kan Hücresi Morfolojisi):
  • Mikroskop altında incelenen kan yayması, blast adı verilen olgunlaşmamış hücrelerin varlığını ortaya koyabilir
  • Özellikle akut lösemilerde blast hücre oranı yüksektir

Kesin Tanı Araçları:

• Kemik İliği Aspirasyonu ve Biyopsisi:
  • Kemik iliğinden örnek alınarak blast yüzdesi ve hücre tipleri belirlenir
  • %20’nin üzerinde blast hücresi bulunması, akut lösemi tanısını destekler
  • Hücre alt tipleri ve genetik mutasyonlar da bu örnekler üzerinden incelenir
• Flow Sitometri (İmmünfenotipleme):
  • Hücre yüzeyindeki belirteçler tespit edilerek löseminin tipi ve alt sınıfları belirlenir
  • Akut lenfoblastik ve miyeloid lösemiler bu testle ayrıştırılabilir
• Sitogenetik ve Moleküler Testler:
  • Philadelphia kromozomu (t[9;22]) gibi translokasyonlar, özellikle CML’de tanı koydurucudur
  • FLT3, NPM1, BCR-ABL gibi mutasyonların varlığı, tedavi planlamasında da belirleyicidir
• Biyokimyasal Testler ve Görüntüleme:
  • Karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri, laktat dehidrogenaz (LDH) düzeyi, ürik asit takibi
  • Gerekirse BT veya MR ile lenf nodları, dalak ve karaciğer durumu görüntülenebilir

5. Lösemi Neden Olur?

Genetik miras, çevresel tetikleyiciler ve rastlantısal hücresel hatalar: Löseminin çok katmanlı nedeni

Lösemi, tek bir nedene bağlı gelişmeyen, çok faktörlü bir hastalıktır. Çoğu vakada neden tam olarak bilinmez; ancak genetik yatkınlık, çevresel etkenler ve rastlantısal DNA hasarları başlıca risk faktörleri arasında sayılır.

Genetik Nedenler:

• Genetik sendromlar: Down sendromu, Fanconi anemisi, Bloom sendromu gibi bazı doğumsal durumlar lösemi riskini artırır
• Aile öyküsü: Nadir de olsa, ailede lösemi öyküsü olan bireylerde risk artabilir
• Kromozomal translokasyonlar: Örneğin t(9;22) translokasyonu, Kronik Miyeloid Lösemi (CML) ile ilişkilidir

Çevresel ve Edinsel Riskler:

• Radyasyon maruziyeti: Yüksek doz iyonize radyasyona maruz kalmak
• Kimyasal ajanlar: Benzen ve bazı endüstriyel çözücülere uzun süre maruz kalmak
• Kemoterapi/ışın tedavisi geçmişi: Önceki kanser tedavileri, ikincil lösemi gelişimine neden olabilir
• Sigara kullanımı: Özellikle AML riskini artırır

Rastlantısal Mutasyonlar:

Herhangi bir dış etken olmadan, hücre bölünmesi sırasında oluşan DNA hataları da lösemiye neden olabilir. Bu durum özellikle çocukluk çağı ALL vakalarında sık görülür.